Faìnas de su sartu

 

 

 

 

 

Da-e pacu apo assìstiu a una contierra a pittu de su significau de sa paraula sartu [’šartu].

Secunde medas, a dies nostras, calesisiat attividade chi si fachet foras de sa bidda si fachet in su sartu. Unu olivare diat esser sartu, una binza diat esser sartu…

No est su chi amus connottu.

Oje imperamus sa paraula sartu po narrer tottu su terrinu de una comuna, de una bidda. No fachimus differessia tra s’attividade chi si fachìat in unu zassu e su chi si podìat facher in atterùe.

Moffimus da-e su prus minore e andamus a su prus mannu.

Aiàmus sa bidda [ša ’iḍḍa] chin domos, cresias, caminos, tràinos e zente.

A intundu de sa bidda, a donnia banda, be fit s’oru de bidda [š ’oru ’iḍḍa]

In s’oru de bidda b’aìat modu, in unu trettu chin abba e terra bona, de poder prantare una tula de carchi cosa.

Depìat esser terrìnu cunzau ca si nono, su bestiàmmene iscappu podìat intrare e istruìre su chi fit prantau.

Si narat ortu [’ortu] po mores ca cussu oru de terra fit cantzu de terrinu ‘secau’ da-e su restu de sas terras. Sas primas formas de cunzónzu fin a mattas de gardu chi, da-e s’akk. si narât castu.la. Fit cussu gardu prenu de ispina chi fachet fintas a unu metro e binti de artària e bocat iscartzoffedda.

Zai in sas lezes chi Mariano IV collìat in sa Carta de Logu, fit fattu avvisu chi, chie aìat binza si la depìat cunzare e, chie intrât bestiàmmen in terrinu anzenu cunzau depìat pacare sos dannos fattos.

Si b’aìat pasculu, in s’oru de bidda, fit lassau po sas bestias mannalìttas, po solitu sas crapas chi, una pessone ebbìa juchìat a pascher da-e manzanu fintas a sero dande cara chi sas crapas chi vaidât no intràren in sos oros [’ɔrɔš] prenaos a ervuzu o birdura de cada zenìa, mascamente cussas de provvista: sa pastinatza.

Sos bacantinos [baχan’tinɔš], da-e su colónzu de sos pacos camminos e istradones, b’aìat modu de los dare in possessos [pɔs’sεssɔs] po sos prus bisonzosos e, prus-e-prus, fin a disponimentu de sa zente de sa bidda po linna, po lande, po abba.

In pacos zassos si ponìat sa binza ma, fin prus che àtteru trettos de terra chi daìan a chie, comente a sos sordados chi aìan servìu a s’istadu, podìan sizire a die die. Ne mancât sa binza po su binu de sos preides e po sa missa.

No innedda meda da-e s’oru de bidda be fit su buluàre [bulu’arε].

Fin sos terrinos inue podìat abbarrare su bestiàmmene (bulu cheret narrer ‘bestiàmmen’ + are ‘terra’) po sa notte, innantis de torrare a su pasculu [’paškulu] o a su pradu  [’praᵭu].

Atteras terras fin dispostas po las prenare a laore po sa bidda intrea: fin partìas in dechinas, [de’χinaš], bintìnas [bin’tinaš], trintìnas [trin’tinaš] e barantìnas [baran’tinaš] cuffromma a sa possibilidade de cadaùnu de innettare, arare, semmenare, marronare e messare su laore chi podìat prenare in cussas medìdas de terra.

In cussas terras, po duos annos, si prenât su laore (orju, prus e prus e tricu) e, apustis, si prenân a fa, a basolu pittùdu, a lentìza, po dare modu a sa terra de si pasare chene l’isfruttare.

Custu manìzu si narât a bidattone e a paperìle.

Su restu de sas terras de una bidda fit su sartu. Su sartu fit locu prenu de mattas, de àrvores e de zassos, bonos e malos (passiàle e malesa) inue si ghettân bestiàmmen de ule e porcos, crapas e berveches.

Fit boscu o padente, cando no furesta.

Totòra fit metterarzu inue istân bene chervos, muvras e sirvone, ma no bestia domâ.

Sa paraula chi pessamus da-e su latinu saltus at sa raichina in duas paraulas de limba sumerica: šar ‘cow / bestia de ule’ + tum2 ‘to be suitable / essere adattu’.

Donnia animale, fintas a cando s’ómmine no at pessau de los ammasedare, fin rudes e paschìan in mesu de àrvores e mattas, su chi nois muttìmus furesta, boscu o padente.

In cue su pastore, su chi dat a mandicare a sas bestias, fachìat donnia dovere chi si costumât in su sartu po mizas de annos.

Nois pessamus chi sa paraula da-e ue amus pastore, pastorìu, pastoricare, nos benzat da-e su latinu pāstōr, ma, sa raichina, galu una borta, si depet chircare in sa limba sumerica pašû ‘aschiólu, grestàle, tzappu’ + tu ‘iscùdere’: s’aschiólu, sa grestàle comente su tzappu s’iscùden po facher tacca. Si s’iscùdet a una pianta est po che secare frascas po assidare su bestiammen chi no at àttera pastura.

In limba akk. pāštu est ‘a copper axe / aschiólu, grestàle, tzappu de rammene’.

Sa paraula dat sensu fintas a su pàstinu chi, fachimus, gasi ettottu benner da-e su latinu ma chi, intàmus, est semper da-e cussu tzappu de rammene.

Su rammene est su primu metallu iscopertu da-e s’umanidade a bia de settemiza de annos innanti e Z.Cr., o siat 9 miza de annos innanti de commo, in su tempus chi, unos cantos archeologos naran chi s’ómmine, in Europa e in Asia, at cumentzau a ammasedare bestias e a coltivare sa terra.

A su padente si juchìan sos porcos (impadentare e ispadentare) chi abbarrân po cantu b’aìat lande de poder pascher.

Sas crapas fin prus e prus in locu de monte.

Su restu de sos pasculos fin po bacas e berveches.

Su saltus, comente lu muttìan sos latinos, fin tottu sos terrinos rudes de una bidda.

Sa paraula si collit bene in s’allega fruttos de sartu: latte, casàda, casu, frue, zoddu, recottu.

Su chi si prodùit, galu a dies de oje, chin su travallu de su pastore in su sartu.

Su chi no est làdinu a sos prus est chi, sa paraula latina at fundamentu in una limba de mizas de annos innantis de Roma. Limba de su tempus chi s’umanidade at cumentzau a cumprender s’agricoltura e a ammasedare sos pecos de bestiàmmene. Fortzis ambas custas pràticas fin a contipìzu de sa femmina ma, a pustis, in Sardinna, est s’ómmine chi at bìviu in su sartu mentras sa femmina abbarrât in sa domo de bidda.

In su sartu sa pessone fachìat su cuìle chin sos materiales chi acattât a cumbénniu: sa preda po pesare su muru gurdu a fromma de roda da-e ue pesare traes e frascas de linna po facher sa cucuzùra de su cuìle.

Cada traste chi aret fattu bisonzu a su pastore po su travallu de donnia die, aìat su materiale a intundu de su pinnéttu po lu facher.

Una frunza tappìa (sa pilìsa) li servìat po muricare su latte o su samben de un’anzone o de su porcu.

Chin sa resorza, da-e sa linna si fachìat turudda e tazacasu. Sa resorza li secât sa linna o su fortìche po facher su malune cosìu a filos de chessa lenta.

Duas predas arruvischeddâs in su focu e ghettâs a intro de su latte in su malune servìan a cocher su latte.

In su lapiólu de rammene in pittu de sa trìpide fachìat su casu. Sas pischeddas po ponner a suguttare casu e recottu fin fattas chin juncu, chin saùcu, chin ulìa, chin materiales chi be fin a inghìriu.

In sa soledade de su sartu, donnia mélidu su pastore che lu connoschìat e tzavìat si fit anzone muttìnde sa mamma o fit sa mamma chircande su fizu.

A su seru s’ómmine attuât si b’aìat lompende frina o traschìa, abbichèdda o temporàda, avra o tempesta de nie po cumprender cando ponner in aprìcu sos rese.

Rēšu, in limba akk., fit donnia ‘animale de contare, de tenner in contu’: su tazu o sa gama est fatta de unu lùmeru de pecos e, a fundamentu de sa mannària de su tazu e de sa balentìa de su pastore b’est su lùmeru de sos pecos de cussu tazu.

Fit de mantenner in cussidéru ca, da-e su tanti de pecos de madricau dipendìat sa fortza de murgher a manzanu e a sero cada die, massimu in tempus de bunda.

E, cando cheret a tramudare su tazu da-e una bidda a un’àttera o, in sa matessi bidda, da-e una banda a s’àttera po poder àer menzus pasculu, in ierru (da-e su binti de sant’andrìa) o puru in beranu e in istade (da-e su binti de maju).

Su pastore zirât ocru a su zassu a ue truvare su tazu. Sa truva puru, in sa tràmmuda fit pràtica de ómmine abìstu.

Sos pecos anzan, in attonzu, a sos chimbe meses da-e cando, sa notte de Santu Juanni a coa de làmpadas, su pastore ghettat sos mascros a su tazu po improssimare sas berveches.

Gasi sighit a crescher sa ricchesa de sa familia de su pastore: chin su benistare de sos animales e de sa zente.

Oje, in donnia chirru de su terrinu rude chi si muttìat sartu, sas terras ‘domâs’ da-e sos mezos modernos de moffìnzu de terra son postas a binza, a olivare, a frutteto e a àtteras pràticas ma, su sartu fit àtteru.

Bibliografia:

-S.Dedola, Faeddarzu.

-A. Deplano, DED.

-A. Deplano, intervento in occasione del convegno sul Pastoralismo tenutosi a Seui il 10 maggio 2025 in seno alla manifestazione Pastoris.

©Andrea Deplano 2025

 

Foto di Paola Capra

 

Torna in alto